Plant Ecosystem Conservation

fa واکاوی ارتباط الگوهای رویش گیاهی با مولفه‌های ناهمواری ارتفاعی در شمال‌غربی ایران Exploring the Relationship Between Vegetation Growth Patterns and Elevation-Related Terrain Components in Northwestern Iran تخصصي Special پژوهشي Research پوشش گیاهی به عنوان یکی از مهمترین نمایه‌های محیطی به شدت متاثر از عوامل فیزیوگرافیک بویژه در نواحی کوهستانی و پیرامون آن است. هدف از این پژوهش واکاوی الگوهای توزیع پوشش گیاهی در پهنه شمال‌غربی ایران بر اساس مؤلفه‌های ناهمواری ارتفاعی است. بدین منظور از فرآورده نمایه پوشش گیاهی NDVI سنجنده مادیس ترا و آکوا (v006-MOD13Q1 و v006-MyD13Q1) در دوره 2020-2003 با توان تفکیک زمانی 16 روزه استفاده شد. برای مدل رقومی ارتفاع (DEM) از داده‌های ارتفاعی حاصل از تصاویر ماهواره ALOS و برای شیب و جهت شیب از روش پردازش رستری پنجره متحرک و تحلیل پیکسل به پیکسل بهره گرفته شد. فرایند آماده‌سازی، تنظیم و پردازش داده‌ها با کمک زبان برنامه نویسی پایتون انجام گرفت. یافته‌ها نشان داد که پوشش گیاهی در دوره سرد (اکتبر تا فوریه) کاهش یافته و نمایه NDVI در ژانویه و فوریه در فاز کمینه قرار گرفته است. الگوی می با نرخ بیشینه 875/0 نشانگر افزایش نمایه NDVI نسبت با آپریل است. مقادیر بیشینه نمایه NDVI در ماه‌های اگوست و سپتامبر نیز حاصل کشت و زرع در نواحی جلگه‌ای و دشت‌ها است. تغییرات الگوی انتشار و استقرار پوشش گیاهی بر اساس عامل ارتفاع، غالبا افت شدید پوشش گیاهی را نشان می‌دهد. بیشینه نمایه NDVI بر اساس عامل ارتفاع مربوط به ماه‌های آوریل (609/0) و می (556/0) و فصول بهار (498/0) و تابستان (533/0) است که جلگه پست مغان و غرب آن را در بر می‌گیرد. کمینه این نمایه نیز عمدتا مربوط به ماه‌های اکتبر تا مارچ به دلیل استقرار برف‌پوش و یخبندان از ارتفاع 2183 متر به طرف طبقات ارتفاعی بالاتر و در آپریل و می به دلیل تداوم برف‌پوش در قلل بسیار مرتفع می‌باشد. کمینه درجه سبزینگی نیز از ارتفاع 2483 متر در زمستان و ارتفاع 3983 متر در پاییز به سوی طبقات ارتفاعی فوقانی حادث شده است. تغییرات نوسانات رویشی با شیب زمین در بازه‌های زمانی مختلف غالبا افزایش ملایم و توام با نوسان تراکم سبزینگی را از شیب 3 تا 45 درجه به دلیل خروج از قلمرو تخریب آنتروپوژنیک پوشش گیاهی نشان می‌دهد. افت نمایه NDVI در شیبهای کمتر از 3 درجه نیز با استقرار پهنه‌های شهری و روستایی منطبق است. بیشینه مقادیر NDVI مربوط به جهت شیب N در ماه می و بهار و کمینه آن مربوط به جهت W در ژانویه و زمستان است.   Vegetation cover, as a critical environmental indicator, is significantly influenced by physiographic factors, especially in mountainous regions. This study investigated the spatial distribution of vegetation cover in Northwestern Iran in relation to terrain components derived from elevation. The analysis used Normalized Difference Vegetation Index (NDVI) products from the Terra and Aqua MODIS sensors (V006-MOD13Q1 and V006-MYD13Q1) spanning 2003–2020, with a 16-day temporal resolution. Elevation data were derived from an ALOS-based Digital Elevation Model (DEM), while slope and aspect were generated through kernel-based raster processing and pixel analysis. All preprocessing and data management procedures were conducted in Python. The results demonstrate that vegetation cover decreases substantially during the cold period (October–February), reaching its minimum NDVI in January and February. The May pattern, with a maximum value of 0.875, indicates an increase in NDVI compared with April, while peak NDVI values occurred in August and September, mainly reflecting agricultural activities in lowland plains. Elevation played a pivotal role in vegetation dynamics, showing a general decline in NDVI at higher altitudes. The maximum NDVI values linked to elevation were observed in April (0.609) and May (0.556), as well as during the spring (0.498) and summer (0.533) seasons, corresponding to the lowland areas of the Moghan Plain and its western extensions. Conversely, the lowest NDVI values were associated with snow cover and frost at elevations exceeding 2,183 m during October–March, and with persistent snowpack over high mountain peaks during April–May. Minimum NDVI was observed at elevations above 2,483 m in winter and above 3,983 m in autumn. Vegetation responses to slope gradients exhibited a slight positive trend and high variability in greenness across slopes ranging from 3° to 45°, largely attributed to reduced anthropogenic disturbance in these areas. By contrast, NDVI declines at slopes below 3 corresponded with urban and rural settlements. Slope aspect also exerted a significant influence: maximum NDVI values occurred on North-facing slopes during May and the spring season, whereas minimum values were recorded on West-facing slopes during January and winter.   آنتروپوژنیک, درجه سبزینگی, سنجنده مادیس, شمال غربی, نمایه پوشش گیاهی تفاضلی نرمال شده Anthropogenic, Greenness Index, MODIS, Northwestern Iran, NDVI 12 32 http://pec.gonbad.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-768-2&slc_lang=fa&sid=1 Amirhossein Halabian امیرحسین حلبیان am_halabian@pnu.ac.ir 100319475328460011851 100319475328460011851 Yes Department of Geography, Payame Noor University, Tehran, Iran گروه جغرافیا، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران Bromand Salahi, برومند صلاحی salahi@uma.ac.ir 100319475328460011852 100319475328460011852 No Department of Geography, Faculty of Social Sciences, University of Mohaghegh Ardabili, Iran گروه جغرافیای طبیعی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، ایران